Trả lời ngắn gọn: Khi đọc một hiện tượng “bí ẩn”, hãy tách ba lớp: điều đã quan sát hoặc ghi nhận được; cách giải thích có bằng chứng; và phần suy đoán hoặc truyền thuyết. Cách tách này giúp nội dung hấp dẫn mà không biến điều chưa biết thành khẳng định siêu nhiên.
Ưu tiên nguồn gần sự kiện và nguồn chuyên môn
Với một phát hiện khảo cổ, nên tìm báo cáo khảo cổ hoặc cơ quan quản lý di tích; với thiên văn, ưu tiên cơ quan nghiên cứu và bài báo khoa học; với sự kiện lịch sử, đối chiếu tư liệu cùng thời. Một bài báo kể lại nhiều lớp không mạnh bằng nguồn gốc của dữ kiện.
Kiểm tra thời điểm xuất bản
Nhiều câu chuyện từng “chưa có lời giải” đã được làm rõ sau đó. Tên loài, niên đại, kỷ lục, chủ sở hữu của một con tàu hoặc kết luận điều tra có thể thay đổi. Vì vậy cần tìm cả thông tin cập nhật, không chỉ bản tin đầu tiên.
Ảnh và lời kể cần được kiểm tra độc lập
Ảnh có thể bị cắt khỏi bối cảnh, dùng lại cho sự kiện khác hoặc chỉnh sửa. Lời kể nhân chứng hữu ích nhưng chịu ảnh hưởng của trí nhớ và kỳ vọng. Một kết luận mạnh cần nhiều nguồn độc lập hoặc bằng chứng vật lý có thể kiểm tra.
“Chưa giải thích được” không phải bằng chứng cho một lời giải thích bất kỳ
Nếu dữ liệu chưa đủ, câu trả lời đúng có thể đơn giản là “chưa biết”. Một giả thuyết tốt phải tạo ra dự đoán có thể kiểm tra và phù hợp với bằng chứng tốt hơn các giả thuyết cạnh tranh.
Một quy trình kiểm tra ngắn có thể gồm: tìm nguồn gốc sớm nhất của câu chuyện, kiểm tra ngày cập nhật, xem ảnh có đúng địa điểm hay không, đối chiếu ít nhất một nguồn độc lập và tìm xem cơ quan chuyên môn đã công bố kết luận sau đó chưa. Nếu các nguồn chỉ dẫn vòng tròn về cùng một bài gốc, nhiều trang lặp lại vẫn chỉ là một nguồn thông tin chứ không phải nhiều bằng chứng độc lập.